Καπνός
Η εικόνα του λουόμενου που απολαμβάνει τον ήλιο με ένα τσιγάρο στο χέρι τείνει να μετατραπεί σε μια νοσταλγική, ή ίσως αναχρονιστική, ανάμνηση του περασμένου αιώνα. Με μια σειρά αυστηρών τοπικών και εθνικών ρυθμίσεων, η Ιταλία —μια χώρα παραδοσιακά συνδεδεμένη με την κουλτούρα της «dolce vita» και της χαλαρότητας— ηγείται μιας αθόρυβης αλλά ριζοσπαστικής επανάστασης: την καθολική απαγόρευση του καπνίσματος στις διάσημες ακτές της.
Από το κοσμοπολίτικο Ρίμινι και τη Σαρδηνία μέχρι τις ιστορικές παραλίες του Βένετο, οι πινακίδες με το σύνθημα «Respira il mare» (Ανάσανε τη θάλασσα) επαναπροσδιορίζουν τους όρους της δημόσιας συνύπαρξης. Το ερώτημα όμως παραμένει: Πρόκειται για ένα αναγκαίο βήμα οικολογικής και υγειονομικής προστασίας ή για μια διολίσθηση προς έναν κρατικό πατερναλισμό που περιορίζει την ατομική ελευθερία;
Η Οικολογική Απειλή της «Γόπας»
Η ανεξάρτητη δημοσιογραφική έρευνα οφείλει να ξεκινά από τα δεδομένα. Οι υποστηρικτές του μέτρου δεν ορμώνται κυρίως από την ανάγκη προστασίας των παθητικών καπνιστών —αν και η συγκέντρωση καπνού κάτω από τις ομπρέλες τις ημέρες χωρίς αέρα είναι υπαρκτή— αλλά από μια περιβαλλοντική κρίση.
Σύμφωνα με στοιχεία περιβαλλοντικών οργανώσεων, τα αποτσίγαρα αποτελούν το νούμερο ένα στερεό απόβλητο που συλλέγεται στις μεσογειακές ακτές, ξεπερνώντας ακόμα και τα πλαστικά καλαμάκια ή τις σακούλες. Ένα μόνο φίλτρο τσιγάρου χρειάζεται έως και 10 χρόνια για να αποδομηθεί, ενώ απελευθερώνει στο θαλάσσιο οικοσύστημα τοξικές ουσίες όπως αρσενικό, μόλυβδο και μικροπλαστικά. Για την Ιταλία, της οποίας η οικονομία εξαρτάται σε τεράστιο βαθμό από το τουριστικό της προϊόν, η προστασία της «αισθητικής και περιβαλλοντικής υγείας» των ακτών της αποτελεί ζήτημα εθνικής επιβίωσης.
Η Άλλη Όψη: Το Δικαίωμα στην Αυτοδιάθεση
Από την άλλη πλευρά, η κριτική που ασκείται στο μέτρο δεν στερείται επιχειρημάτων. Πολλοί αναλυτές και ενώσεις πολιτών επισημαίνουν ότι η απαγόρευση του καπνίσματος σε ανοιχτούς, δημόσιους χώρους —όπως είναι η αχανής αμμουδιά— αγγίζει τα όρια της υπερρύθμισης.
Το επιχείρημα της ατομικής ελευθερίας είναι σαφές: Αν ένας πολίτης δεν μπορεί να καπνίσει ούτε δίπλα στο απέραντο γαλάζιο, τηρώντας τις αποστάσεις και χρησιμοποιώντας δικό του, φορητό σταχτοδοχείο, τότε πού μπορεί; Η ποινικοποίηση μιας νόμιμης συνήθειας σε εξωτερικούς χώρους κινδυνεύει να μετατρέψει τις παραλίες από χώρους χαλάρωσης και αποσυμπίεσης σε ζώνες αστυνόμευσης και επιβολής προστίμων (τα οποία στην Ιταλία κυμαίνονται από 25 έως και 500 ευρώ).
Υπάρχει, επίσης, ο φόβος ότι τέτοιου είδους οριζόντιες απαγορεύσεις δεν εκπαιδεύουν τον πολίτη, αλλά τον εξαναγκάζουν. Η λύση, λένε οι επικριτές, θα έπρεπε να είναι η αυστηρή τιμωρία αυτών που πετούν τα αποτσίγαρα στην άμμο και όχι η καθολική απαγόρευση της δραστηριότητας.
Ένα Μοντέλο για το Μέλλον της Μεσογείου;
Παρά τις αντιδράσεις, το ιταλικό πείραμα δείχνει να πετυχαίνει, καθώς η πλειονότητα των τουριστών —ακόμα και των καπνιστών— συμμορφώνεται, αναγνωρίζοντας την καθαρότητα της άμμου που απολαμβάνουν τα παιδιά τους. Χώρες όπως η Ισπανία έχουν ήδη ακολουθήσει το παράδειγμα αυτό, ενώ η συζήτηση έχει ανοίξει και για τις ελληνικές ακτές.
Η χρυσή τομή ίσως βρίσκεται στη δημιουργία ειδικά διαμορφωμένων, απομονωμένων ζωνών καπνιστών κοντά στα beach bar, ώστε να μην διαταράσσεται η ελευθερία κανενός. Όπως και να έχει, η Ιταλία απέδειξε ότι η παραλία δεν είναι πλέον ένας «ανεξέλεγκτος κοινόχρηστος χώρος», αλλά ένα ευαίσθητο οικοσύστημα που απαιτεί νέους κανόνες σεβασμού. Το τσιγάρο στην ξαπλώστρα, αργά ή γρήγορα, θα αποτελεί παρελθόν.
